Ислам ипотекасы нарық ағысына ілесе ме?

Урбанизацияның күшеюі, ірі қалалардағы баспана бағасының өсуі, ипотекалық мөлшерлемелердің қымбаттауы және халықтың сатып алу қабілетіне қатысты мәселелер тұрғын үйге қолжетімділікті күрделендіріп отыр. Осындай жағдайда елде ислам ипотекасын енгізу туралы бастамалар қайтадан күн тәртібіне шықты.

Бір қарағанда, бұл тек жаңа қаржы өнімі сияқты көрінуі мүмкін. Алайда сарапшылар ислам ипотекасын тұрғын үй нарығындағы ке­зекті банктік өнім емес, Қазақстан­дағы ислам қаржы индустриясын дамытудың маңызды кезеңі ретінде бағалайды. Өйткені мәселе тек бас­пана сатып алу туралы емес. Бұл – қаржылық жүйеге жаңа философия мен жаңа аудиторияны тарту әре­кеті.

Көпшілік ислам қаржысын тек мұсылман елдеріне тән жүйе деп қабылдайды. Алайда қазір бұл – әлемдік қаржы нарығындағы ең жылдам дамып келе жатқан сектор­лардың бірі. Исламдық қаржы қызметтері кеңесінің (IFSB) мәлі­метіне сәйкес, әлемдегі исламдық қаржы активтерінің жалпы көлемі 4 триллион доллардан асты. Бұл көрсеткіш кейінгі он жыл ішінде бірнеше есеге өскен.

Бүгінде ислам банктері тек Сауд Арабиясы немесе Біріккен Араб Әмірліктерінде ғана емес, Ұлы­британия, Люксембург, Сингапур және Гонконг сияқты халықаралық қаржы орталықтарында да жұмыс істейді. Bloomberg жариялаған сарап­тамалық материалда Қазақ­стан ислам қаржысының Орталық Азиядағы өңірлік хабына айналу әлеуеті бар мемлекет ретінде аталады.

Ережесі ерекше қаржы құралы

Қоғамда ислам ипотекасы туралы түрлі пікір бар. Кейбір адамдар оны пайызсыз әрі тегін баспана алу мүмкіндігі ретінде қабылдайды. Бірақ мамандар мұндай түсініктің қате екенін айтады.

Қазақстан Ұлттық Банкінің тү­сін­діруінше, исламдық қаржы­ландырудың негізгі қағидаларының бірі – өсімқорлыққа, яғни рибаға тыйым салу. Сондықтан ислам банктері классикалық банктер сияқты ақша беріп, үстінен пайыз есептемейді. Оның орнына нақты активпен байланысты мәміле жасалады.

Мысалы, банк тұрғын үйді өзі сатып алып, кейін клиентке белгілі бір үстемемен қайта сата алады. Немесе тұрғын үйді жалға беру арқылы біртіндеп сатып алу схемасын қолданады. Ислам қаржысында табыс ақша үшін емес, нақты активпен жасалған операция арқылы қалыптасады.

Ұлттық Банктің мәліметінше, ислам қаржысының басты ерек­шелігі – нақты экономикалық қызметпен байланысы. Яғни қар­жы­лық операция міндетті түрде нақты мүлікпен немесе нақты активпен қамтамасыз етілуі қажет.

Бұл жүйе әлемде мурабаха, иджара және мушарака сияқты модельдер арқылы кеңінен қолда­нылады.

Қазақстан қаншалықты дайын?

Дегенмен сарапшылар тұрғын үй секторындағы ислам ипотекасын енгізу әлдеқайда күрделі процесс екенін айтады.

– Қазақстанда ислам ипотека­сының іске қосылуы тұрғын үй нарығына белгілі бір деңгейде оң әсер етуі мүмкін. Алайда оны қысқа мерзім ішінде дәстүрлі ипотеканы толық алмастыратын құрал ретінде қарастыруға болмайды. Себебі елімізде дәстүрлі ипотекалық жүйе ондаған жыл бойы қалыптасып, банктердің тәжірибесі, мемлекеттік бағдарламалар мен қаржыландыру тетіктері осы бағытта дамып үлгер­ді. Соған қарамастан, ислам ипотека­сы­ның пайда болуы тұрғын үй нарығына жаңа серпін беріп, қаржы секторындағы бәсекелестікті күшейтуі ықтимал, – дейді экономист Бауыржан Ысқақов.

Маманның сөзінше, ең алдымен, ислам ипотекасы тұрғын үй сатып алуға діни себептермен дәс­түрлі несие алудан бас тартып жүрген азаматтардың нарыққа ке­луіне мүмкіндік береді. Бүгінде мұндай азаматтардың саны аз емес. Олар үшін баспана мәселесі өзекті болғанымен, пайыздық несиеге жүгінуді құп көрмейді. Ислам ипотекасының іске қосылуы осы аудиторияға тұрғын үй сатып алудың балама жолын ұсынады. Нәтижесінде, нарықта қосымша сұраныс қалыптасып, тұрғын үй сатып алушылардың қатары артуы мүмкін.

– Екінші маңызды фактор – қаржыландыру көздерінің әртарап­тандырылуы. Кез келген нарықтың тұрақты дамуы үшін қаржы құрал­дарының көп болуы маңызды. Ислам ипотекасы осы тұрғыдан ал­ғанда банктер мен қаржы ұйым­дары арасындағы бәсекелестікті күшейтіп, жаңа өнімдердің пайда болуына жол ашады. Қаржы институттары клиенттерді тарту үшін өз қызметтерін жетілдіруге мәжбүр болады. Бұл өз кезегінде жалпы қаржы нарығының сапасына оң ықпал етуі мүмкін. 

Үшінші аспект – инвестиция тарту мәселесі. Исламдық қаржы құралдары Таяу Шығыс елдері мен басқа да мұсылман мемлекеттерінен капитал тартудың қосымша мүм­кіндігін қалыптастырады. Әлемде исламдық қаржы нарығы қарқынды дамып келеді және бұл салада басқарылатын активтердің көлемі триллиондаған доллармен өлше­неді. Қазақстан исламдық қаржы­ландыру инфрақұрылымын дамыта отырып, осы капиталдың белгілі бір бөлігін өз экономикасына бағыттай алады. Әсіресе құрылыс саласы үшін бұл қосымша қаржы­ландыру көзінің пайда болуын біл­­діреді, – деп сөзін жалғады сарапшы.

Сонымен бірге экономист ислам ипотекасының енгізілуі тұрғын үй бағасына да әсер етуі мүмкін екенін айтты. Егер жаңа құралдың арқасында сатып алушылар саны артса, нарықтың жекелеген сег­мент­терінде бағаның өсуі ықтимал. 

– Дегенмен бұл ықпалдың ауқымы ислам ипотекасының нарықтағы үлесіне тікелей байланысты болады. Егер оның үлесі шағын болса, бағаға әсері де айтарлықтай байқалмауы мүмкін. Сондықтан тұрғын үй бағасының күрт өсуін тек ислам ипотекасымен байланыстыру дұрыс болмас еді. Жалпы алғанда, ислам ипотекасы дәстүрлі ипотекаға балама бола ала ма деген сұрақ жиі қойылады. Менің ойымша, белгілі бір азаматтар үшін ол шынымен де нақты балама бола алады. Алайда қазіргі жағдайда оның дәстүрлі ипотеканы толық алмастыру мүмкіндігі шек­теулі. Қазақстанда дәстүрлі ипо­тека­лық инфрақұрылым жақсы дамыған. Банктерде үлкен тәжірибе бар, мемлекеттік қолдау бағдар­ламалары жұмыс істейді, тұрғын үй құрылыс жинақ жүйесі қалып­тасқан. Ал исламдық қаржыландыру нарығы әзірге қалыптасу кезеңінен өтіп жатыр. Сондықтан жақын аралықта ислам ипотекасы тұрғын үй нарығының шағын бөлігін ғана қамтуы мүмкін, – деген болжамымен бөлісті экономист.

Тиімділігіне тоқталсақ

Соған қарамастан, уақыт өте келе жағдай өзгеруі ықтимал екенін алға тартты Бауыржан Ысқақов. Оның сөзінше, егер заңнамалық база жетілдіріліп, қаржы институт­тарының саны артса және халық тарапынан сұраныс жоғары болса, ислам ипотекасының үлесі де біртіндеп ұлғаяды. Ұзақ мерзімде ол тұрғын үй нарығының маңызды сегменттерінің біріне айналуы ғажап емес.

– Ислам ипотекасының артық­шылықтарына тоқталсақ, ең алдымен, оның шариғат талаптарына сәйкестігін атап өткен жөн. Ислам­дық қаржыландырудың негізгі ерекшелігі – өсім алуға тыйым салынуы. Сондықтан ислам қағида­ларын ұстанатын азаматтар үшін мұндай құрал моральдық және діни тұрғыдан қолайлы шешім болып саналады. Бұл тек қаржылық өнім ғана емес, белгілі бір құндылықтарға негізделген қарым-қатынас моделі деуге болады. Екінші артықшылығы – тәуекелдерді бөлісу қағидаты. Исламдық қаржыландыруда банк пен клиенттің арақатынасы тек қарыз беруші мен қарыз алушы деңгейінде қалмайды. Көп жағдай­да бұл қатынас серіктестік қағидат­тарына жақын болады. Яғни тараптар мәміленің белгілі бір тәуе­келдерін бірге көтереді. Мұндай тәсіл қаржылық қатынастардың теңгерімді болуына ықпал етеді, – деген ойын айтты Б.Ысқақов.

Сондай-ақ ол ашықтық дең­гейінің жоғары болуы бұл қаржы құралының негізгі артықшылық­тарының бірі екеніне тоқталды. Өйткені ислам ипотекасында келісімшарттың негізгі шарттары алдын ала нақты көрсетіледі. Тұрғын үйдің құны, банктің маржасы, төлемдердің көлемі мен кестесі мәміле жасалған сәтте бел­гілі болады. Бұл клиентке өз мін­деттемелерін нақты түсінуге мүмкіндік береді және қосымша түсінбеушіліктердің алдын алады.

– Төртінші артықшылық әлеу­меттік жауапкершілік қағидат­тарымен байланысты. Исламдық қаржыландыру алыпсатарлық операцияларды және шамадан тыс тәуекелдерді шектеуге бағытталған. Мұнда нақты активпен қамтамасыз етілмеген мәмілелерге жол беріл­мейді. Сондықтан жүйе белгілі бір деңгейде тұрақтылықты қамтама­сыз етуге ұмтылады. Алайда ислам ипотекасының кемшіліктері де жоқ емес. Ең алдымен, оның құны дәстүрлі ипотекадан міндетті түрде арзан болады деп айтуға болмайды. Қоғамда кейде «пайыз жоқ болса, төлем де аз болады» деген пікір кез­деседі. Шын мәнінде, бұл әрдайым солай емес. Исламдық қаржы ұйымдары да табыс табуы керек. Сондықтан олар өз пайдасын үстеме баға арқылы немесе жалдау төлемдері түрінде алады. Соның салдарынан клиенттің жалпы шығыны кей жағдайларда дәс­түрлі ипотеканың құнымен шамалас болуы мүмкін, – дейді экономист.

Сарапшының пайымдауынша, ислам ипотекасының тағы бір әлсіз тұсы – бұл нарықтың әлі толық қалыптасып үлгермеуі. Қазақстанда исламдық қаржы институттарының саны аз болғандықтан, клиент­тердің таңдау мүмкіндігі де шектеу­лі болып отыр. Нарықтағы ойыншылар санының аздығы бәсеке­лестіктің жеткілікті деңгейде дамуына кедергі келтіруі мүмкін. 

– Сонымен қатар исламдық қаржыландырудың тиімді жұмыс істеуі үшін арнайы құқықтық және инфрақұрылымдық база қажет. Қазақстан бұл бағытта белгілі бір қадамдар жасағанымен, жүйе әлі де даму кезеңінде. Осыған байланысты рәсімдеу процестері күрделірек болуы, ал операциялық шығындар дәстүрлі қаржы құралдарымен салыс­тырғанда жоғары болуы ықтимал. Өтімділік мәселесін де назардан тыс қалдыруға болмайды. Ислам банктерінің қаржы тарту құралдары дәстүрлі банктермен салыстырғанда шектеулі болуы мүмкін. Бұл олардың ұсынатын ипотекалық өнімдерінің көлеміне де әсер етеді. Яғни сұраныс жоғары болған жағдайда да қаржыландыру көлемін жылдам арттыру қиындық туғызуы ықтимал, – деп сөзін қорытты Бауыржан мырза.

Жалпы алғанда, маман сөзіне сүйенсек, экономикалық тұрғыдан ислам ипотекасының басты ар­тық­шылығы тұрғын үй нарығына жаңа сұраныс пен қосымша капитал әкелуінде болып отыр. Осылайша, ол қаржы секторындағы әртараптандыруды күшейтіп, жаңа инвестициялық мүмкіндіктер аша алады. Ал негізгі кемшілігі – оның қазіргі кездегі ауқымының шектеулілігі және дәстүрлі ипотекамен салыстырғанда міндетті түрде арзан болмауы.

Кәмила ДҮЙСЕН