Оның шығармашылығы ұлттық рухты, туған жерге деген сүйіспеншілікті және адам жанының терең иірімдерін бейнелеуімен ерекшеленеді. Әдеби ортадан алыс, өлеңнің, сөздің соңында жүрген ақынның да әдебиет туралы айтары көп.
– Ертай аға, әдебиет дейтін әлемде ерекше есіміңіз бар. Оқырман да сіздің өлеңдеріңізді жақсы біледі. Өлең дейтін тылсым күш сізді бұл ортаға (әдебиетке) жетелеп әкелген сияқты. Бозбала шақтан бүгінге дейін кезеңде не көрдіңіз, не түйдіңіз?
– Тылсым күш дегеніңіз шындықтан алыс емес. Осы күнге дейін мені әдебиетке жетелеп әкелген кітаптар деп ойлаушы ем. Сөйтсем, санамды әлдебір тылсым күш түрткен екен ғой. Ал кітап, газет-журнал дегендеріңіз қосымша демеуші болғанға ұқсайды. Не түйдіңіз дегенде әуелі осыны айтқаным мақұл сияқты. Осыны сіздің сауалыңызға дейін толық түсінбеппін. Рас, кездесулерде, әсіресе оқушылармен әңгімелескенде: «Адамды Алла несібесіз жаратпайды, осы отырған әрқайсыңызға әртүрлі қабілет береді, ал оны дамыту өздеріңе байланысты» дейтінмін. Оған өзімді қоспайтынмын. Дегенмен маған да сондай бір қабілеттің ұшқыны түскен ғой. Оны өз әлімше дамытып әкеткенмін. Не болғанда да, осы кезге дейін өлеңнің, сөздің соңында жүрдім. Өкінбеймін. Өйткені басқа шаруаға икемім болмады.
– Неге икеміңіз болмады?
– Қайдам. Әуелде жұмсалмағанымнан шығар. Әр үйде күнделікті еш шаруаға қыры жоқ бір-екі бала болады ғой. Рас, тауық, үйрек бауыздай аламын, бірақ қой соя алмаймын. Машина жүргізе білмеймін. Сонау Кеңес өкіметі тұсында біздің үйде «Жигули» көлігі болды. Әкем әлгі Ұлы Отан соғысы дейтін қырғынның екінші топ мүгедегі еді, сол кісіге кезексіз берген. Сол көліктің рөліне отырып көргем жоқ. Сурет салып көргем, келістірмедім. Домбыра үйренуге қатты талаптанып едім, одан да ештеңе шықпады. Сосын бәрін де қойдым да, ала қағазды аударыстыра бердім. Нәпақамды ақыры содан таптым ғой.
– Сізді Алматыға сүйреп әкелген сол нәпақа болған ғой?
– Сол, әрине. Мектепте жоғары сыныптарға өткен соң КазГУ-дің журналистика факультетіне түсуді армандадым. Журфакқа төртінші рет келгенімде ғана түстім. Ол жолы да түсе алмасам, одан әрі де қоймастан келе беруім де мүмкін еді. Ол кезде журналистика дегеніңіз сиқырлы мамандық сияқты еді ғой. Екінші жағынан, бүкіл Қазақстанда журфак осында ғана болды. Ал бірақ сонда оқығандарды көргенімде ішіме бір күдік кіретін. Пединститут бітіріп, сабақ берген өз мұғалімдерімізден артып кеткен ештеңесін байқамайтынмын. Сөйтсем, Журналистика факультетінде де ылғи бір жүзден жүйрік, мыңнан тұлпарлар ғана оқи бермейді екен ғой. Бұған Алматыда жүрген бес жылда әбден көзім жетті. Сол сияқты арғы-бергі курстастар арасында озық қаламгер боламын деп Алматыда қалғандардан да шаппай бәйге алатындар аз болды.
– Алматыны сағынған, Алатауды жақсы көрген әр жан «дәл мендей бұл қаланы сүймейді ешкім» деп толғайтыны рас. Дегенмен осынша сүйе тұра, осынша сағына тұра, Алатаудан Ақтөбеге ат басын бұруыңыздың сыры неде? Әдетте, қалам ұстағанның көбі астанада қалуға тырысатын еді…
– Мен Алматыда қала алмадым. «Қала гөр» деп жалынған да ешкім болмады. Бірақ Алматыны сағынып жүрдім. Әсіресе, Ақтөбеге алғашқы барған жылдары. Дегенмен сол кезде сағынышымды өлеңге қосып жарытпадым. Себебі өзіме де беймәлім. Жалпы, маған дейін КазГУ-ді бітірген ағаларым бертінде Алматыға қоныс аударған: Есенбай Дүйсенбаев, Сәбит Баймолдин, Қажығали Мұқанбетқалиев… Сірә, мен де сөйтетін шығармын деп ойлаған болуым керек. Тек жасым жерортаға келгенде, енді суы мен сырасын қатар ішкен алтын ордама бармайтыным анық болғанда ғана Алматы туралы шындап ойлана бастадым. Баяғыдан бергі сағыныштарым қайтадан бас көтерді. Бір жаз бойы Алматы мен КазГУ туралы жырлар жазумен болдым. Шынымды айтайын, сол жырларымды қайта оқығанда рахаттанып қалатынмын. Қазір де сөйтем. Бірақ енді Алматы жөнінде жөндем жыр жаза алмайтынымды білемін. Әр нәрсе тәрізді әр тақырыптың да өз мезгілі болады екен.
– «Ай, жөн еді Алматыны көрмеген, Алматыға бармағаным жөн еді» дейсіз… Реніш пе, өкпе ме, сағыныш па, бұл не мұң?
– Реніш емес. Өкпе емес. Бәлкім, сағыныш шығар. Немесе сағыныш аралас мұң. Түптеп келгенде, сағыныш мұңсыз болмайды ғой. Осы өлеңімде, есіңізге түсірейін, «Алматыны көргім келді, көрдім мен», «Алматыда жүргім келді, жүрдім мен», ақыр соңында «Алматыдан кеткім келді, кеттім мен» дейтін жолдар бар ғой. Тап солай болды. Әу баста, оқушы кезімде, жоғарыда айтқанымдай, Алматыда, КазГУ-де оқығым келген-тұғын. Оқыдым. Ал оқу біткен соң не істеу керек? Көп ойланғам жоқ, ойланғанда да не істей алам, үйренген Ақтөбеме тартып отырдым. Мұны алпыс жылдығыма арнаған тоймақалада курстасым Мақсат Тәж-Мұрат былай сипаттап еді: «…Ертай өмірдің белі мен белесінен, өрі мен ылдиынан, қайқаңы мен ойпаңынан қайсарлықпен өте отырып, «Ақын провинцияда туып, Парижде өледі» деген еуропалық қағиданың қазақ үшін әншейін сөз ойнату екенін әдемі дәлелдеді. Сұлу әріптер жазылып жатқан таза парақ – Астана жаққа да ауаланбады (өйткені өз астанасы бар еді, – Дешті-Қыпшақ заманында Қарасу өзенінің Ұлы Қобдаға құяр сағасындағы кент-қала дәл осылай атанған). Өмірін мінезіне жеңдірген, бірақ тағдырының тізгінін қолынан шығармаған қалпында, «су шелегі суда тесілер» деп Ақтөбесінен табан аудармады. Былайғы жұрт атақ-даңқтың соңынан қуып жүргенде, атақ-даңқ, ізет-үрмет мұның соңынан өзі қуды» деп жазған болатын. Дегенмен сағынышта жоқ шекара деген тіркес сұранып тұр осы жерде. Сондай бір гәп қой бұл да.
– «Мен деген – үнсіз ғаламмын,
Қоштасқам дүрмектеріммен.
О, не деп тұрсыз маған, Мұң,
Не істеуге міндетті едім мен?»…
Ақынның өлеңі қалай туады: ойдан ба, күйден бе, әлде бір оқиғадан ба?
– Тап осы өлеңнің қалай туғаны есімде жоқ. Өзіме-өзім ырза болмай отырған шақта туды ма екен, әлде біреулер қыжыртты ма екен, әйтеуір бірдеңеге көңілім толмаған кезде жазылған сыңайлы. Әдетте, әлденеге ренжіген шақта ештеңе жаза алмай қалатыным бар. Жазып шыққаныма қарағанда, сірә, бұл жолы ешкімге ренжімеген сияқтымын. Сол себепті мұны психологиялық бір ахуал жайындағы жыр екен десеңіз қателеспейсіз.
Шала дүниені соза берудің қажеті жоқ
– Осыдан он жыл бұрын бір сұхбатыңызда: «Бұған дейiнгi жинақтарыма енiп кеткендерiне, әрине, амалым жоқ. Бiрақ шала жазылған немесе толық жазылса да, көңiлiмнен шықпаған, бәлкiм, бiр том, тiптi аз дегенде жарты том боларлықтай өлеңдерiмнiң барлығын осы қос томдығым шығар қарсаңда түгел өртеп жiбердiм. «Өртеп жiбердiм» деуiм бейнелеп айтқаным ғой, негiзiнде әбден ұсақтап жырттым және кейiн осы принципiмнен айнып қалмау үшiн дереу үйдегi, кеңсемдегi компьютерлерде сақтаулы тұрғандардың барлығын да «удалить» еттiм» деген екенсіз. Одан бері «шала жазылған» өлеңдер болды ма, әлде өлең жазбай кеттіңіз бе?
– Расында да, жазбай кеттім, жазбай кеткен ақын мен ғана емес болуым керек. Өлеңіңнің шала әлде бүтін болып шығатыны алғашқы жолдан-ақ білінеді ғой. Шала дүниені созғылай берудің не қажеті бар. Оның үстіне, мен приципшілдеу қазақпын. Сол приципімнің бірі – ақынның кейінгі өлеңдері одан бұрынғы өлеңдерінін кем түспеуі керек. Бірақ жұрттың бәрі бұл принципті ұстана ма, әрі-беріден соң бұлай дегеніңе пысқырмайды да. Енді айта беруге болатын шығар, біздің ағаларымызды құртқан қаламақы. Кеңес Одағы кезінде көркем шығармаларға қаламақы мол төленетін. Ақындар бір қалыңдау кітап шығарса, соның қаламақысы жеңіл автокөлік алуға да, отбасымен курортта демалып келуге де жетіп жататын. Ал бұндай байлықтан кім бас тартады. Сөйтіп, кітапты бірінен соң бірін шығаруға деген ынта көп жазуға итермелейтін. «Бір жақсы өлеңім бірнеше жаман өлеңімді асырайды» деген әңгіме, меніңше, сол кезде шыққан. Біз көрген ақындардың ішінде кейінгі жазғандары ілгеріде жазған жырларынан кем түспеген бір ақын болды, ол – Есенғали Раушанов. Есағаң «Өлеңді жазып көрдік, Бұл да бір жел сөз екен сырғымалы» дегенімен де, қоржынына тек асыл өлеңдер салған сабаз еді.
– Кей ақындар ептеп прозаға еніп жатады. Сіз ше, проза жазуға бейімделіп көрмедіңіз бе?
– Көргенде қандай. Жазғаныма жүлде де алдым. Бір күні (1993 жылы), бір жағынан, ойдан ой түсіп, екінші жағынан, кейбір мақталып жүргендермен бәстесіп көрейін деп, балаларға арналған шағын әңгімелер мен ертегілер топтамасын жаздым. Оны «Әлиханның әлемі» деген ортақ тақырыппен «Балаусаның» республикалық жабық бәйгесіне жібердім. Қазылар үшінші орынға лайық деп тауыпты. Менің прозашылдығым сол әрекетпен бітті. Қайтып прозаға қол созғам жоқ. Кейін әдеби сынға ептеп араластым. Онда да алдымдағы ақтаңгер ағаларым мен творчествосының құпиясы ашылмады-ау деп ойлаған өз замандастарым хақында қалам тербедім.
– Сіз арқа сүйеген, құрмет тұтқан жандардың кейбірі бүгінде өмірде жоқ. Солардың ішінде айрықша атап өтетін кімдер бар?
– Ең алдымен Есенбай Дүйсенбаевты айтқаным мақұл болар еді. Есағаң да Алматыда оқығанмен, одан кейінгі көп уақыты ауылда, Жарқамыс пен Байғанинде өтті ғой. Бірақ бір ғажабы, осында жүріп жазған алғашқы жыр жинағы «Бозала таң мен бозторғай» қазақ әдебиетіне үлкен олжа болып қосылды. Ауылда жүрген, 16 жастағы менің топтама өлеңдеріме алғысөз жазып, облыстық газетке шығарған ағам сол еді. Үмтін мінсіз ақтадым деп айта алмаймын. Алматыға көшкен соң да Есағаң мені есінен шығармай, бірнеше жинағымның жариялануына себепкер болғаны өз алдына бөлек әңгіме. «Арқа сүйеген» дегенде айтатыным осы Есағаң. Қанша бірге жүрсек те, алдарынан кесе өтпеген Жұматай, Кеңшілік, Жарасқан, Темірхан, Исраил ағаларым да, Фариза, Күләш апаларым да бұл күнде қасымызда жоқ.
– Құрдастарыңыз, бірге оқыған жандар туралы ше? Олардың да қатары сиреп қалды ма?
– Уақыттың заңдылығын кім бұза алушы еді. Сонда да болса, қос курстасым – көрнекті эссесист, Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері Мақсат Тәж-Мұрат пен жазушы әрі сұңғыла аудармашы Мақсот Ізімовтің бір жылда өмірден өткені жанымызға қатты батты. Эссе дейтін жанр бар екендігін университетте оқыған кезімізде естідік қой, бірақ оның қалай жазылатынын көрсеткен немесе қалай жазылуы керектігін қазаққа ерінбей-жалықпай үйреткен Мақсат еді-ау. Осындайда еске түседі, біздің бала деуге болатын кезімізде «Лениншіл жаста» қызмет еткен Оралхан Бөкей новелланың шырайын шығарып еді. Газеттерде Оралханша қалам сілтейтіндер күрт көбейіп кеткен. Сол кезде ғой деймін «Өмірдің өзі новелла» деген тіркес те пайда болған. Ал қазақта эссенің абыройын биіктеткен Мақсат еді. 2009 жылы шыққан «Кәбиса жыл» кітабында, кейін 2024 жылы жарық көрген «Біздің елдің ұлтаны мен сұлтаны» кітабында ұсынылған эсселері көркем әңгімедей оқылатын. Сұхбаттарының бірінде Махаң осының құпиясын да айтқандай болып еді: «Жазушы бір тақырыпты жазғысы келіп өзінен өзі ауланады және соны жазбайынша тыным таппайды. Мұның сырын білген ешкім жоқ, ол – шығармашылық психологиясының бір жұмбағы. Мен де солай, әлденені жазғым келеді, бірақ неге олай ететінімді өзім де білмеймін. Әлгі тақырыптар, айналып келгенде, белгілі бір тұлғаның ғұмырбаяны болып шығады. Биографиялық эссе жанры, оның ішінде персоналистік эссе, бұдан да дәлірек айтсақ, эссе-идентити. Көлемі жағынан әрқилы, шағындау эсседен инфороманға дейін. Мазмұн жағынан «танымдық» шығармадан ауқымдырақ, себебі нағыз эссе бір өлшемнің шеңберіне сыймайды. Шын эссенің ішінде көсемсөзден бастап, проза элементтеріне дейін талай стильдік белгі-түзілімдер мидай араласып жатады. Эссе – сеңсеңмен тіккен тұлыптай, жыңғылы бітік сай сияқты күрделі, әмбеназар (универсал) жанр» дегені бар-ды.
Өлең – ақынның өзіне керек
– Ақын қоғамға керек пе, әлде…
– Қоғам дегеніңіз – тым ауқымды кеңістік қой. Біреулер мұны билік деп түсінуі мүмкін. Тек қойын құрттап, күнделікті құртын жеп, ашытқан аз ғана айранын ішіп жүргендерді де қоғамнан тысқары тастай алмайсың. Орта тапты, одан сәл жоғарылау немесе сәл төмендеу таптарды қайда қоясың. Бірақ, шынын айтқанда, өлең – қоғамға емес, ең алдымен ақынның өзіне керек. Ал егер қоғамның мүшелері арасында сол өлеңіңізді түсінетіндер болса, қағазды бекерге шимайламағаныңды ұғасың. Сол үшін ғана жазуға болады өлеңді. Сол адамдар үшін ғана. Демек, бұдан шығатын қорытынды, тек оқылатын өлеңдер ғана жазу керек. Жайдақтанба. Тайыздан қаш. Алдарқатуды ойлама. Өзіңді де алдама. Бірақ атанның белі көтере алмас мұндай жүкке кім төтеп береді.
– Төтеп бере алмаса қайтпек?
– Онда мақұлы өлеңді қоюы керек. Ақтөбеде бәріңіз білетін ақын Мейірхан Ақдәулетұлы бар. Ол кісі Ақтөбеге келгелі өлеңді біржола қойды-ау деймін. Тығып ұстап жүрсе өзі біледі, мен әйтеуір Мәкеңнің өлең жазғанын соңғы жиырма шақты жылдың ішінде көрмей кеттім. Газеттер қоймастан сұрап жатса, бұрынғы өлеңдерінен іріктеп береді де қояды. Жазбай жүрмін деп те айтпайды. Ойлап көрсек, Мәкең желдіртіп оқып шығатындай дүниелерді қазір де жаза алады. Жазғанда да бұнысы әлдекімдердің мақтаудан мақтауға ілігіп жүрген жазбаларынан әлдеқайда артық болуы мүмкін. Бірақ Мәкең өйтпейді, бұрынғы жазғандарына қарайды да, одан артыққа бара алмасын біле ме екен, өзін тежеп ұстайды. Біз Бауыржан Бабажанұлы екеуміз осы кісімен бірге сол жиырма шақты жылдың ішінде бір ұжымда еңбек еттік. Талай күндеріміз әдебиет туралы әңгімемен өтті. Өлеңнің тамырын тап басатын мұндай білгірді басқа жақтан ақшасына сұрап әкеле алмайсың. Сол әңгімелердің әсері шығар, Баукең екеуміз өлең жазамыз деп айтуға да қараптан қарап қысылып жүруші ек. Бірақ өлең деген дерт қой, Мәкеңе білдірмей жазып жүретінбіз. Оны жариялауға және қуыстанатынбыз. Бәлкім, әр ақынның (әсіресе, жас ақындардың) қасына поэзия туралы осындай дәрежеде білігі бар адамды отырғызып қою керек шығар. Бірақ ондай адамдар табыла бер ме? Айтпақшы, жақында бір сайттан (жасөспірімдер мен балаларға арналған сайт қой деймін) Мәкеңе арналған бөлімді көріп қалдым. Сайт былай дейді: «Мейірхан Ақдәулетұлы өлеңдері туралы өлеңдер осы бетте жинақталған. Мұнда тақырыпқа қатысты қазақша өлеңдер мен тақпақтарды оқуға болады. Жинақта Мейірхан Ақдәулетұлы өлеңдері тақырыбына байланысты мағыналы әрі оқуға жеңіл өлеңдер берілген. Бұл бөлім мектепке және жаттауға қолайлы». Алғысөздің жарымжан құрылғанын өзіңіз де көріп отырсыз. Айтпағым басқа: «…мағыналы әрі оқуға жеңіл өлеңдер» деген сөз. Бұл, өкінішке қарай, сайт қызметкерінің ғана емес, көпшіліктің өлеңге көзқарасы тәрізді. Осындайлардан соң ақын қоғамға керек деуге де батылың бармайды екен.
– Шындықты айту мен әдемі айту – қайсысы сізге жақын?
– Маған екеуі де жақын емес. Өз басым естігенім болмаса, толық шындыққа кезікпеген де сияқтымын. Алданатымыз – жарым-жартылай шындықтар. Сонан соң, әрине, әдемі айтуға тырысамыз. Біз ғана емес, жалпы адамзат солай сияқты. Тіпті, ешкім де алдануға тиіс емес ірі спорттық жарыстарда да шындықтар құлап түсіп жатады. Мысалы, әлгі жер жүзі қас қақпай қарайтын Олимпиадаларда қазылар алқасының көзбе-көз бұра тартқанын көріп жағаңды ұстайсың. Шындық дегеніңіз де әркімнің қолына түсе бермейтін дефицит тауар сияқты ғой. Әрі-беріден соң әркімнің өз жекеменшік шындығы бар. Және ол шындыққа күмән келтірсең, сенен жаман адам болмай шығады.
– Қазір (бүгінгі күні) сын айтатындар бар ма? Мәселен, сіздің жастардың поэзиясына көңіліңіз толмаған тұстарыңыз болған шығар. Сол жастарға не айтар едіңіз?
– Сын айтатындар құрып кеткен жоқ. Бар. Ащы айтатындар да бар. Бірақ сынды қолыңа әлдеқалай түскен шығарманың бар-жоғын тексерудегі уақытша құрал деп санамау керек. Сыналған дүниелерді қайдам, ал сын қалуға тиіс. Қай кезде оқысаң, сол кезде білмегеніңді айтып жіберетін жадынама сияқты ділгір нәрсе болуы қажет сын дегенің. Орыс әдебиетінде Белинский, Добролюбов, Чернышевскийлер болды ғой. Әлі күнге дейін оқып жүрміз. Коммунистік партия тарихында Ленинмен ерінбей-жалықпай жағаласқан әлгі Мартов, Аксельрод тәрізді меньшевиктердің «қателіктеріне» қатысты қаншама конспекті жазсақ та, ондай революционерлерді біртіндеп ұмыта бастадық. Себебі олардан келген, кеткен пайда, зиянды біліп жарытпаймыз. Ал мына мықтылар ұмытылмайды. Неге? Себебі түбі терең. Заманы бөлектігі болмаса, айтар ойы, иландыруы бүгінгінің сөз саптасына келетін сияқты. Әлде біз сол заманның адамдары сияқтымыз ба? Ал біз Абайдың «өлеңі бірі жамау, бірі құрау» деген бір тармақ жолын бүкіл қазақ болып әрі итеріп, бері жығып жүріп, әзер түсіндік. Қазақ әдебиетіндегі сынның тарихын, бәлкім, осы өлеңнен бастау керек шығар. Қазақта поэзия сыны жоқ десем, басым пәлеге қалатынын жақсы білемін. Бірақ бар екендігін дәлелдеп беретіндер болса, мойындатса, тек рахмет айтар ем. Тұрсынжан Шапайдың сонау өлара кезеңде лириканы талдаған сериялы мақалаларынан соң бұл тұрғыдағы әңгіменің сипаты біздің ауылдың көне құдығы сияқты тайыздап қалды. Ал жастар туралы сөз қоссам, «көңіліміз толмаған» тұстар жеткілікті. Қазіргі жас буын, қалай десеңіз де, өлеңнің техникасын меңгеріп болған. Әрине, тақырыпқа да зәру емес. Мына заманды келістірмесе, өткен дәуірге кіре салады. Осы күнгі ләпкешілердің дүкендері сияқты, жаныңа не керектің бәрі бар. Тек сатып алайын деп қалтаңа қол салсаң, қажет емес бұйым екенін көресің де, қарның ашқан күйі жүре бересің. Бірақ өзіміз де бір кездері сондай жас болғанымызды ұмытуға да болмайды. Бұл ретте жалын атқан жас кезіндегі Шаһизаданың өлеңдерінен, Байботаның пышақтың қырындай «Тұңғыш кітабынан», Есенғалидың «Бастауынан», Светқали Нұржановтың «Аруана», Бауыржан Бабажанұлының «Аспан мен жердің арасы» жинақтарынан ғибрат алса дейсің жас буын.
Балалар әдебиеті айырық жолда тұрған секілді
– Жаңашылдық пен дәстүршілдік туралы ойыңыз өзгерді ме?
– Бұл екеуі қатар өмір кеше беретін қос ағыс қой. Жаңашылдық дегенде Сырбай аға Мәуленовтің «Ақ түні» есіме түсе береді. Сол кездегі өлең теориясына бағынбаған тың қадам еді ғой. Музыкамен ілік-шатыстығы және бар. «Ақ түн, ақ түн Алып бір ақ сауыт. Ақ боз аттың Жалындай ақша бұлт. Ақ түн – ақ гүл Айнала тұтасқан. Төгілмей шақ тұр Ақ мұхит – сүт аспан» деп кете беретін ғажап дүние. Осы өлеңді қайта-қайта оқи бергенді жақсы көремін. Өзгеше, өлеңнің төресі. Соғысқа қатысқан, оқ-түтін жұтқан Сырағаңнан мұндай жаңалықты ешкім күтпесе керек. Қасым Аманжолов «Сырбаз досым Сырбай» дегенді бекер айтты деймісің. Рас, алпысыншы жылдардың соңында ма екен, жетпісінші жылдардың басында ма екен, қазақ поэзиясында экспериментке барған ақындар біршама болды. Солардың ортасында біздің жерлес ағамыз Сәбит Баймолдин да жүрді. Бұлай ерекшелеп отырғаным кезінде (1971 жылы) әдеби жыл қорытындысында жасаған баяндамасында Мұқағали Мақатаев қаламдас інісі С.Баймолдин туралы былай деген еді: «…Сәбит – ешкімге ұқсамайын деп, есі кете ізденгіштігімен ақын, іздену жолындағы артық я кем айтуымен де ақын. Жырының салмақтылығы; тілінің ащылығымен де ақын. Тіл өнеріндегі дертімен де, орнының оқшаулығымен де Сәбитті қабылдауға болады. Өткен жылғы жарық көрген оның «Қызыл іңірі» осының айғағы».
Осы күні де, әсіресе жастар түрлі эксперименттерге барып жатады. Бірі болмаса бірінің лебізі қабылданар, бірі болмаса бірінің шумақтары әдебиетімізге тұрақтанып қалар деп ойлаймын. Әдебиет қазіргі техникалық, технологиялық прогреспен қатар өсе береді, өркендей береді деуге болмайды. Мысалы, Абайдың жөні басқа. Орыс әдебиетімен беттескен, белдескен оның поэзиясы экспериментке толы болуы заңды еді және солардың көпшілігі кейін тұрақтанып қалды. Ал бүгін қазақ сөз өнерінде ешқандай артық қуыс қалған жоқ деуге болады. Көк түріктер сарыны ұмыт қалған сияқты еді, оның орнын Темірхан толтырды. ХV-ХVІІІ ғасырлардағы жырауларымыздан нені, қалай үйренуіміз керектігін Есенғали түсіндіріп кетті. Енді Темірханның, Есенғалидың қолтаңбаларын дәстүршілдік дүниетаным ретінде қабылдай беруімізге болады. Бірақ бұл – қазақ сөз өнері игеріліп болды деген сөз емес. Қасымды айтпағанда, Төлеген мен Мұқағалидан соң да талай жақсы өлеңдер дүниеге келді ғой. Соларды жазған – басқа емес, өзіміз, қазақтар. Жаңа соқпақ табу, әрине, қиын. Бірақ өлеңнің талабы сол. «Қиуадан шауып, қисынын тауып» өмір кешуді Абайдың өзі өсиет еткен емес пе?!
– «Интернет кез келген өлеңді қабылдай береді». Оқырман соны жұтып жатыр ғой. Оған қалай қарсы тұрамыз?
– «Жиенқұлға келгенде шықпайды үнім» деген сияқты интернетке келгенде не деріңді білмейді екенсің. Бұны да әлемзаттық демократияның бір көрінісі ретінде қабылдай береміз де. Қазіргі өлеңшілерге Қазақстан Жазушылар одағы керек емес, әр сөзіңе тиісетін баспа редакторы да қажет емес, газет-журналға жазылу да міндет емес, «интернетім сау болсын». Енді не істемек ләзім? «Е, құдайым, бала бер, бала берсең сана бер, санасыз бала бергенше, бір-бірлеп ала бер» демекпіз бе? Бүйтсең, онсыз да аз халқыңды одан әрі азайтасың. «Оқымасаң оқыма, тек аман болшы» дейтін апаларымыздың сөзін қайтіп жоққа шығарамыз. Дегенмен қарап отырсаң, ел болып елірген талай төтен ісіміз құмға сіңген судай құрыды ғой. Мына интернеттің сорақылығы да күндердің бір күнінде сабасына түсер.
– Балалар әдебиетінде қалам тартқан жан ретінде осы жанрдың (балалар әдебиетінің) бүгінгі дамуы туралы не айтар едіңіз?
– Қазақ балалар әдебиеті қазір айырық жолда тұрған секілді. «Менің атым Қожаны» айтайын десең, содан басқа мысал құрып қалды ма деп кіржің ете түсетіндер пайда болды. Соқпақбаев түгілі ортамызда аман-есен жүрген Молдахмат Қаназовты да үлгі тұтуды қойдық. Қадыр Мырза Әлі «Күміс қоңырауының» орнын басатын кітапты іздестіріп жатқан да ешкім жоқ. Былайша қарағанда, қазақ балалар әдебиетінің өткенін біржола жоққа шығарудан басқа ештеңе қалмаған тәрізді. Жыл сайын балалар әдебиетіне арналған әлденеше конкурстар өтеді. Бірақ соңынан, кім озды, оның шығармасы қандай дәрежеде болды, жетістігі қандай, кемшілігі неде деген сияқты сауалдар қойылмайды. Қазылар алқасында болатын бірнеше адамның мақтауы жеткілікті болатын сияқты. Анау Кеңес өкіметі тұсында балалар жазушылары Молдахмет Қаназов, Тынымбай Нұрмағамбетов, Марат Қабанбаевтар әдебиетке «Жалын» баспасының жабық бәйгесі арқылы келіп еді ғой, қазіргі бәйгелер неге тап сондай беделді емес? Қазір суреті, бояуы келіскен кітаптарды ғана жер-көкке сыйғызбай мақтауды әдетке айналдырып алған сыңайлымыз. Жалпы, кітаптың мазмұнын бет-парағына жабыстырылған суреттер арқылы пайымдау дегенді мен түсінбеймін. Комикс пен кітапты шатастырмау керек. Мен, мысалы, Нұрғали Ораздың немесе Сәбит Дүйсенбиевтің әңгіме-повестеріне суреті үшін емес, тілі мен образды ашудағы шеберлігі үшін ықыласты боламын. Ертеректе ауыл дүкендерінде өтімді затты өтпейтін затқа қосып сататын әдет бар еді. Кітапты әуелі суретіне қарап бағалауды сондай әрекет деп ойлаймын. Жалпы, балалар әдебиеті туралы айтылуға тиіс проблемалар баршылық. Мына сұхбатымызда оған тереңдемей-ақ қояйын.
Әңгімелескен
Гүлзина БЕКТАС
Қ Ы С Қ А – Н Ұ С Қ А
– Бір сөзбен: поэзия?
– Поэзия – ақынның ішкі дүниесінің суреті.
– Шабыт па, тәртіп пе?
– Шабыт – ешкімге бағынғысы келмейтін аусар күй. Бірақ сәл шыдасаңыз, тәртіпке түседі.
– Қағаз ба, телефон ба?
– Маған қағаз жақын. Телефон хабар жеткізуші ғана.
– Досыңыз көп пе, дұшпаныңыз ба?
– Досым көп деп ойлаймын. Мені жақтырмайтындар да бар, бірақ олар дұшпаным емес.
– Соңғы оқыған кітабыңыз?
– Мақсат Тәж-Мұрат. «Біздің елдің ұлтаны мен сұлтаны» (эсселер).
