Мәмбетов қойған «Қан мен тер» спектаклі КСРО Мемлекеттік сыйлығын иемденіп, театр өнерінің биік белесін бағындырды. Бұл шығарма ғана дүркіреген жоқ, спектакльде басты кейіпкерлерді сомдаған актерлердің де есімі бірге жарқырады. Еламан бейнесін Асанәлі Әшімов сомдап, кейіпкерінің ішкі күйзелісін, арпалысын, намысын терең психологиялық қуатпен айрықша жеткізе білді. Ақбала рөліндегі Фарида Шәріпова да әйел жанының нәзіктігін, тағдыр тәлкегіне түскен қайшылықты болмысын шынайы көркемдеп берді. Бұл спектакль көрермен арасында аңызға айналды. Режиссерлік шешім, актерлік құрам, трилогияның даңқы осылай аспандап еді.
Бұдан кейін де бір рет қайта сахналанды. 2007 жылы Қазақстанның Еңбек Ері Әзірбайжан Мәмбетов Қалибек Қуанышбаев театрында қайта қойған болатын. Одан бері де жиырма жыл өтіпті. Шығарманы көп режиссер сахналауға жүрегі дауаламағаны рас. Өйткені трилогияның сюжеті оңай емес, оны кез келген режиссер қоюға жүрексінер еді. Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері, режиссер Нұрлан Жұманиязов араға ұзақ жылдар салып, туындыны қайта сахналап отыр. Шығарманы сахнаға лайықтап дайындаған – көрнекті актер Тілектес Мейрамов. Екі мықтының тандемінен құралған «Қан мен тер» спектаклінің премьерасы өтті.
Кеңес заманында цензураға ұшырады
Режиссер бұл шығармаға қалай келді? Оны қайта қоюдың сыры неде? Режиссер Нұржан Жұманиязов: «Бұл шығарма М.Әуезов театрының сахнасында кеңестік уақытта қойылды. Дүркіреп шыққаны рас. Көрерменін де тәнті еткен, сол замандағы театр өнерін де биікке шығарған қойылым болды. Біз Әзірбайжан Мәмбетовтің мектебін бітірдік. Менімен бірге еврей, татар, орыс, поляк қыз-жігіттері болды. Сол кездерде Әзекең марқұм ұстаз ретінде көп ақыл-кеңесін берді. Сол кісінің тәлім-тәрбиесін көп көрдік.
«Қан мен терді» автор шығарма ретінде астарлап жеткізгенімен, сахналық нұсқасында оны шығару өте ауыр. Кеңестік кезеңде мұндай шығарманы беру үшін кеңестік цензураның талабына сай келу керек еді. Кей тұстары цензураның сынынан өтпей қалатын. Сол үшін де шығарманы тұспалдап көрсетуге тырысты. Кейбір тұстарын ашық бере алмады. Екіншіден, автор «Қан мен терді» өмірлік кредосы ретінде ұстап, өмірінің соңына дейін кей тұстарын өзгертіп, кей тұстарын редакциялап кетті. Сондықтан соңғы шығарған кітабын, өзгерткен тұстарын қарасаңыз, көп дүние өзгергенін байқайсыз. Соңғы шығарылымын оқығаннан кейін көп ойландым. «Шығармадағы негізгі қайшылық неде?» деген ой туды. Өмір бойы малмен айналысқан қазақ үшін Аралды игеру, балық шаруашылығымен айналысу таңсық болғаны рас. Әрі қазақ ауылдарына Кеңес үкіметінің келуі, иелік етуі қазақ шаруасына ауыр тигені анық. «Қан мен терге» қайта үңілуіме осы дүниелер әсер еткен болар», – дейді.
Шығарманы сахнаға лайықтап, инсценировкасын жасаған Тілектес Мейрамов екені белгілі. Әрине, Нұрпейісовтің әйгілі шығармасын қайта жазуға болмайтын шығар. Дегенмен сахналық нұсқасын әзірлеп, дайындау да оңай дүние емес. «Тілектес Мейрамовты автор деп айтуға келмес. Бұл туындының авторы – біреу, ол – Әбдіжәміл Нұрпейісов. Инсценировка деген – сахнаға бейімдеу, икемдеу дегенді білдіреді. Сол үшін де Тілектес Мейрамовқа «Сен осыны қолға алшы, екеуміздің идеямыз, мақсат-мүддеміз бірге шықсын» деп өтініш жасадым. «Қан мен тер» аяқты кең басып, еркін шабуыңа мүмкіндік беретін дүние ғой. Бұл шығарманың тақырыбы әлі де өзекті, ескіре қойған жоқ. Бүгінгі прогресті де ұмыттырмайтын, адами қасиеттерді басты орынға қоятын туындыны қайта қоюдың басты себебі де осында», – дейді режиссер.
Аралдың жайы – бүкіл адамзаттың қайғысы
Суреткер ретінде, режиссер ретінде осы шығарманы таңдауының себебін осылай түсіндіреді. «Елдікті сақтаудың жолында күресе білуіміз керек» деген кредоны ұстанады. «Қан мен тердің» әлі де қажеттілігі бар екенін айтады. Бұл шығарма кеңестік кезеңде өз миссиясын орындап қойған деп шешім қабылдауға болмайды. Оның әлі де айтары бар. Сол себепті де «Қан мен тер» – уақыт өткен сайын көмескі тартпайтын, қайта жаңғырып, қайта оқылатын, қайта қойылатын классикалық туынды. Бұған жастардың (жас актерлер) көзқарасын, ойынын, шығармашылық ізденісін қоссақ, режиссер мен инсценировка авторының көздеген мақсаты орындалды деп айтуға негіз бар. Ал оған баға беретін – тағы да жас көрермендер болары анық.
«Сахналық ізденістерді көрсетуге дыбыс, музыка, актерлік құрам – толық сай келуі керек. Сонда ғана театрдың мүмкіндігі арқылы спектакльді жаңа деңгейге шығаруға болады», – дейді режиссер. Жұманиязовтың айтуынша, «Арал мәселесі – барша қазақтың жанына батар дүние. Аралдың бүгінгі жағдайы әлемдік деңгейдегі үлкен трагедияға айналды. Сондықтан бұл – қазақтың ғана емес, бүкіл адамзаттың қайғысы. Экологияға жаны ашитын кез келген мемлекет Арал тағдырына бейжай қарамауы қажет. Көрермен тарихты білу үшін осы спектакльді көруі керек», – дейді.
Театр өзінің 35-ші маусымын осылай қорытындылады. «Қан мен тер» жаңа маусымның да шымылдық ашар шығармасы болары анық. Әзірге көрермен тарапынан да беріліп жатқан баға жаман емес. Ауыр шығарманы, оқиғасы терең дүниені көрерменге де қабылдау оңай тимейтіні хақ.
«Актерлік құрамның өнері бейжай қалдырған жоқ. Спектакль басталған сәттен соңына дейін сахна ымырт жамылған күйде тұрды. Сахнадағы қою қара тұман сол заманның (өткен ғасырдың алғашқы жылдары) аласапыранын еске түсіріп тұрғандай әсер қалдырады. Өмір бойы мал баққан қазақ ауылы патша үкіметінің келуімен Аралдағы балықты азық етеді. Бірде балық түссе, бірде құр қалады. Бұл кезең – ақ пен қызылдың таласы өршіп тұрған кез. Бірде аш, бірде аз-маз балықты қанағат тұтқан қазақ өмірінің ащы бейнесі бір ауылдың тарихы арқылы көрсетіп берді», – дейді Ақерке Игісін атты көрермен.
Режиссер Нұрлан Жұманиязов сахналаған «Қан мен тер» – өткеннің қасіретін бүгінгі күнмен сабақтастырған, көрермен жүрегіне ауыр сауал тастаған қойылым.
Сахнаға қайта оралған «Қан мен тер» қазақ әдебиетінің мәңгілік мұрасын театр тілінде қайта сөйлетіп, ұлттық руханияттағы салмағын тағы бір мәрте айқындап берді.
Гүлзина БЕКТАС
