Қазақ халқының дәстүрлі ұлттық киімдері – халықтың тұрмыс-тіршілігін, табиғи ортаға бейімделуін, әлеуметтік құрылымын және эстетикалық талғамын бейнелейтін маңызды мәдени мұралардың бірі. Ұлттық киімдер ғасырлар бойы қалыптасқан көшпелі өмір салтымен тығыз байланысты дамып, халықтың күнделікті тұрмысына, шаруашылығына және табиғи жағдайларға сәйкес жетілдіріліп отырған. Киім үлгілерінің пішімі, қолданылған материалдары мен сәндік элементтері қазақ халқының дүниетанымын, кәсібін және аймақтық ерекшеліктерін айқын көрсетеді. Қазақ ұлттық киімдері тек тұрмыстық қажеттілікті ғана өтемей, сонымен қатар адамның жас ерекшелігін, әлеуметтік жағдайын, жыныстық айырмашылығын және кей жағдайда этникалық немесе аймақтық ерекшелігін де білдірген. Киімнің әрбір элементі белгілі бір қызмет атқарып, табиғи жағдайларға бейімделген. Мысалы, қысқы киімдер көбінесе қалың былғарыдан, жүннен немесе теріден дайындалса, жазғы киімдер жеңіл маталардан тігілген. Бұл ерекшелік көшпелі өмір салты жағдайында адамның табиғатпен үйлесімді өмір сүру қажеттілігін көрсетеді.
Ұлттық киімдерді дайындауда табиғи материалдар кеңінен қолданылған. Киім тігуде қой жүні, киіз, былғары, аң терілері, сондай-ақ түрлі маталар пайдаланылған. Сонымен қатар, киімдердің сәндік безендірілуі де ерекше маңызға ие болған. Кестелеу, зерлеу, ою-өрнек салу сияқты қолөнер элементтері киімге көркемдік сипат беріп қана қоймай, халықтың эстетикалық талғамын айқындаған.
Қазақ халқының ұлттық киімдері этнографиялық тұрғыдан да маңызды зерттеу нысаны болып табылады. Олар халықтың тарихи даму кезеңдерін, тұрмыс салтын және мәдени байланыстарын зерттеуге мүмкіндік береді. Әсіресе XVII–XIX ғасырлардағы қазақ киімдерінің үлгілері халықтың материалдық мәдениетінің ерекшеліктерін айқын көрсетеді. Ұлттық киімдерді ғылыми тұрғыдан зерттеу қазақ халқының мәдени мұрасын сақтау және оны келешек ұрпаққа жеткізу тұрғысынан ерекше маңызға ие. Осы тұрғыдан алғанда қазақ халқының дәстүрлі киімдері этнография, мәдениеттану және тарих ғылымдары үшін құнды дерек көзі болып саналады.
Бұл мақала «Қазақтың ұлттық киімдері және қолөнері тарихы» атты еңбек негізінде жазылып отыр. Аталған оқулық 2011 жылы жарық көрген және сол кезеңде Қазақстан Республикасының Білім және ғылым министрлігі тарапынан оқу құралы ретінде қолдануға ұсынылған. Еңбектің авторлары – Сабыркүл Асанова мен Алла Птицина. Олар ұлттық киім мен қолөнер саласын ұзақ жылдар бойы зерттеп келе жатқан мамандар.
Қазақ ұлттық киімдерінің жалпы құрылымы. Қазақ халқының дәстүрлі киімдері тұтас бір жүйе ретінде қалыптасқан. Ол ішкі киім, сыртқы киім, бас киім және аяқ киімнен тұрып, адамның жасына, жынысына және әлеуметтік жағдайына қарай өзгеріп отырған. Киім үлгілері табиғи ортаға бейімделіп, көшпелі өмір салтына лайықталған. Кең әрі еркін пішім, ұзын етек, кең жең сияқты элементтер адамның қозғалысын шектемей, ат үстінде жүруге және күнделікті еңбекке қолайлы болған. Сонымен қатар киімнің кеңдігі бірнеше қабат киюге мүмкіндік беріп, суықтан қорғау қызметін атқарған.
Қазақ киімі тек киім емес – ол қозғалысқа, ауа райына және өмір салтына дәл есептелген жүйе. Оның әр бөлігі жай ғана пішім емес, нақты қажеттіліктен туған шешім.
Киім дайындауда табиғи материалдар кең қолданылған. Қой жүні, киіз, былғары, аң терісі және түрлі маталар әртүрлі маусымға қарай пайдаланылған. Қысқы киімдер жылуды сақтайтын қалың материалдардан жасалса, жазғы киімдер жеңіл әрі жұқа маталардан тігілген. Сонымен қатар киімдердің жиектері кестемен, ою-өрнекпен және түрлі сәндік элементтермен безендірілген. Бұл әшекейлер тек көркемдік үшін ғана емес, кей жағдайда әлеуметтік мәртебені де білдірген. Осылайша қазақ ұлттық киімі тұрмыстық, функционалдық және эстетикалық талаптарды қатар қамтыған күрделі мәдени жүйе болып табылады.
Ерлердің ұлттық киімдері. Қазақ ерлерінің дәстүрлі киімдері көшпелі өмірге бейімделіп қалыптасқан. Олар күнделікті тұрмысқа, ауа райына және шаруашылыққа ыңғайлы етіп тігілген. Негізгі ерекшелігі – кең әрі еркін пішім. Мұндай киім қозғалысты шектемейді, ат үстінде жүруге және ұзақ уақыт далада болуға қолайлы болған. Ерлер киімі ішкі киім, сыртқы киім, бас киім және аяқ киімнен тұрған. Олардың әрқайсысының өз қызметі болған және маусымға қарай өзгеріп отырған. Енді осы бөліктердің әрқайсысына жеке тоқталуға болады.
Сыртқы киім. Қазақ ерлерінің сыртқы киімдері тұрмыс жағдайына, маусымдық ерекшелікке және көшпелі өмір салтына сай қалыптасқан. Олар адамды суықтан, желден, жауын-шашыннан қорғаумен қатар, күнделікті тіршілікке де ыңғайлы болған. Сыртқы киімдер көбіне кең пішіліп, оның астынан бірнеше қабат киім киюге мүмкіндік берген. Бұл ерекшелік дала жағдайында, әсіресе ұзақ сапар мен мал шаруашылығына байланысты өмір салтында маңызды болған.
Ерлердің кең тараған сыртқы киімдерінің бірі – шапан . Шапан қазақ тұрмысында ең жиі қолданылған киім түрлерінің қатарына жатады. Ол көбіне ұзын әрі мол етіп тігілген. Шапанның жеңі кең, өңірі ашық болып келіп, белдікпен буылатын түрлері де болған. Мұндай киім күнделікті тұрмыста да, сыйлы киім ретінде де пайдаланылған. Оның матасы, тысы мен астары жағдайға қарай әртүрлі таңдалған.
Сыртқы киімдердің тағы бір түрі – шекпен . Шекпен көбіне жүннен дайындалып, суық пен желден қорғауға арналған. Оның қызметтік сипаты басым болғандықтан, ол көбінесе жол үстінде, сыртқы жұмыста, дала тіршілігінде қолайлы киім саналған. Шекпеннің құрылымы қарапайым болғанымен, оның тұрмыстағы орны ерекше болған.
Ерлер киімдерінің ішінде бешпент те маңызды орын алған. Бешпент шапанға қарағанда денеге біршама қонымдылау келетін киім түрі ретінде сипатталады. Ол көбіне сыртқы киімнің бір түрі ретінде немесе шапанның ішінен киілетін аралық киім ретінде қолданылған. Бешпенттің пішімінде ықшамдық байқалғанымен, ол да қозғалысқа кедергі келтірмейтіндей етіп тігілген.
Қарапайымдап айтсақ, шапан – кең әрі сырттан киілетін негізгі оюлы киім, шекпен – қалың, суықтан қорғайтын сыртқы киім, ал бешпент – денеге қонымды, ішкі қабат ретінде киілетін жеңіл киім.
Кейбір жағдайда ерлер кебенек сияқты қорғаныштық сипаттағы сыртқы киімдерді де пайдаланған. Мұндай киімдер көбіне суық, жауын-шашынды немесе желді кезде киілген. Демек, сыртқы киімдердің түрленуі қазақ қоғамында табиғат жағдайына бейімделудің нақты бір көрінісі болған.
Сурет «Қазақтың ұлттық киімдері және қолөнері тарихы» (2011) еңбегінен алынып, ЖИ арқылы боялып өңделді
Ерлердің сыртқы киімдерінде материал таңдауға да ерекше мән берілген. Қолданылатын мата мен өңдеу тәсілі киімнің кімге арналғанына, қай мезгілде киілетініне және қандай ортада пайдаланылатынына байланысты болған. Кейбір сыртқы киімдер қарапайым күнделікті нұсқада тігілсе, енді біреулері сәндік сипат алып, безендіру элементтерімен толықтырылған. Осы қатарда шапан, шекпен, бешпентпен бірге тон мен ішік сияқты жылы киімдер, сондай-ақ күрте мен көкірекше тәрізді жеңілдеу түрлері де қолданылған. Осылайша қазақ ерлерінің сыртқы киімдері тек қорғаныштық қызмет атқарған жоқ. Олар тұрмыс қалпын, шаруашылыққа бейімделуді және дәстүрлі киім мәдениетінің ішкі жүйесін көрсететін маңызды бөлшек болды.
Жейде ерлердің негізгі ішкі киімдерінің бірі болған. Ол көбінесе жұқа матадан дайындалып, жеңіл әрі кең пішімде тігілген. Жейде күнделікті тұрмыста да, сыртқы киімнің астынан да киілген. Оның жағасы мен жеңі қарапайым пішімде болып, кейде кестемен немесе сәндік тігістермен безендірілген. Жейденің кең пішімі қозғалысқа кедергі келтірмей, адамның күнделікті әрекеттеріне қолайлы болған.
Ерлердің ішкі киімдерінің тағы бір маңызды бөлігі – дамбал шалбар . Дамбал әдетте кең балақты болып тігілген және көбінесе жұмсақ матадан дайындалған. Оның кең пішімі ат үстінде жүруге және түрлі тұрмыстық жұмыстарды орындауға ыңғайлы болған. Сонымен қатар дамбал шалбар сыртқы киімдердің астынан киіліп, денені суықтан қорғауға да қызмет еткен.
Сурет «Қазақтың ұлттық киімдері және қолөнері тарихы» (2011) еңбегінен алынып, ЖИ арқылы боялып өңделді
Киімдердің тігісінде қарапайымдылық сақталғанымен, олардың пішімі мен құрылымы көшпелі тұрмыс жағдайына толық сәйкес келген. Кең әрі еркін пішім адамның қозғалысын шектемей, киімнің ұзақ уақыт бойы пайдаланылуына мүмкіндік берген. Сонымен қатар мұндай киімдер табиғи материалдардан дайындалғандықтан, денеге жайлы және күнделікті тұрмысқа қолайлы болған. Осылайша ерлердің күнделікті киімдері қазақ халқының дәстүрлі киім жүйесінің негізін құрайтын элементтердің бірі болып табылады. Олар практикалық қызметімен қатар көшпелі өмір салтының ерекшеліктерін де айқын көрсетеді.
Ерлер арасында кең тараған бас киімдердің бірі – бөрік . Бөрік көбінесе жұмсақ материалдан тігіліп, оның жиегі аң терісімен көмкерілген. Мұндай бас киім жеңіл әрі ыңғайлы болғандықтан күнделікті тұрмыста жиі қолданылған. Бөрік түрлері аймаққа және материалдың сапасына байланысты әртүрлі болып келген.
Ерлердің тағы бір кең тараған бас киімі – тақия . Тақия жеңіл бас киім ретінде белгілі. Ол көбінесе жұқа матадан тігіліп, кейде түрлі кестелермен немесе өрнектермен безендірілген. Тақия күнделікті тұрмыста, әсіресе жылы мезгілде кеңінен пайдаланылған.
Қазақ ерлерінің бас киімдерінің қатарында қалпақ та маңызды орын алады. Қалпақ көбінесе киізден дайындалып, оның пішімі биіктеу болып келген. Мұндай бас киім күн сәулесінен қорғауға да қолайлы болған. Қалпақтың пішімі мен сәндік элементтері әр өңірде түрліше кездескен.
Сурет «Қазақтың ұлттық киімдері және қолөнері тарихы» (2011) еңбегінен алынып, ЖИ арқылы боялып өңделді
Қысқы мезгілде ерлер көбінесе тымақ киген. Тымақ қалың материалдан немесе теріден дайындалған. Оның құлақ жағын жауып тұратын бөліктері болғандықтан, ол қатты суықта адамды қорғауға арналған бас киім ретінде пайдаланылған. Тымақ көшпелі өмір салты жағдайында, әсіресе далада ұзақ уақыт жүрген кезде маңызды қызмет атқарған.
Ерлердің бас киімдері тек тұрмыстық қажеттілікті ғана өтеп қоймаған. Олар халықтың дәстүрлі мәдениеті мен қолөнерінің көрінісі ретінде де маңызды болған. Бас киімдерді дайындауда материал таңдау, пішім жасау және сәндік элементтер қолдану сияқты ерекшеліктер дәстүрлі шеберлікпен тығыз байланысты болды.
Ерлер арасында кең тараған аяқ киімдердің бірі – саптама етік . Саптама етіктің қонышы ұзын болып келеді және ол балтырды толық жауып тұрады. Мұндай етік көбінесе былғарыдан тігілген және көшпелі тұрмысқа өте қолайлы болған. Ұзын қоныш аяқ пен балтырды суықтан, желден және сыртқы әсерлерден қорғаған. Сонымен қатар саптама етік ат үстінде жүруге де ыңғайлы саналған.
Қазақ ерлерінің аяқ киімдерінің ішінде көксауыр етік те белгілі. Бұл етік түрі сапалы былғарыдан дайындалып, көбінесе сәндік сипатқа ие болған. Көксауыр етіктер кейде өрнек немесе түрлі сәндік элементтермен безендірілген. Мұндай етіктер көбінесе мерекелік немесе салтанатты жағдайда киілген.
Сурет «Қазақтың ұлттық киімдері және қолөнері тарихы» (2011) еңбегінен алынып, ЖИ арқылы боялып өңделді
Аяқ киімнің тағы бір түрі – байпақ . Байпақ көбінесе жүннен дайындалып, қыста етіктің ішінен киілген. Ол аяққа жылу сақтап, суық мезгілде адамның денсаулығын қорғауға арналған. Байпақтың жұмсақ әрі жылы болуы қазақ тұрмысында оның кең қолданылуына себеп болған.
Сонымен қатар сандық және шоқай сияқты қарапайым аяқ киім түрлері де кездескен. Мұндай аяқ киімдер көбінесе жеңіл және күнделікті тұрмысқа арналған. Олар әсіресе жылы мезгілде немесе үй ішінде қолданылған.
Қазақ ерлерінің аяқ киімдері материал таңдауы мен жасалу тәсілі жағынан практикалық сипатымен ерекшеленеді. Былғары өңдеу, тігу және аяқ киім жасау дәстүрлі қолөнердің маңызды салаларының бірі болған. Аяқ киімдердің пішімі мен құрылымы көшпелі өмір жағдайына бейімделіп, адамның қозғалысына қолайлы болуын қамтамасыз еткен.
Қазақ әйелдерінің ұлттық киімдері. Қазақ әйелдерінің дәстүрлі киімі тұрмыстық қажет үшін ғана емес, әйелдің жасын, отбасылық жағдайын және қоғамдағы орнын білдіретін маңызды белгі болған. Сондықтан әйел киімі пішімі, әшекейі мен безендірілуі жағынан күрделірек келген. Оның құрамына киімнің бірнеше түрі кірген, ал әрқайсысы жас ерекшелігіне, мәртебесіне және қолданылу жағдайына қарай өзгеріп отырған. Әсіресе әйел киімінде кесте, өрнек, зергерлік әшекейлер мен сапалы маталар мол қолданылған. Сол себепті қазақ әйелдерінің киімі халықтың талғамын, қолөнерін және әлеуметтік дәстүрін қатар танытатын мәдени мұра болып саналады.
Әйелдің бас киімі. Қазақ халқының дәстүрлі киім жүйесінде әйелдердің бас киімдері ерекше мәнге ие болған. Олар тек тұрмыстық қажеттілік үшін ғана емес, сонымен бірге әйел адамның жасын, отбасылық жағдайын және қоғамдағы орнын білдіретін маңызды элементтердің бірі саналған. Сондықтан әйелдердің бас киімдері пішімі, сәндік элементтері және қолданылу ерекшеліктері жағынан әртүрлі болып келген.
Қазақ әйелдерінің бас киімдерінің бірі – сәукеле. Сәукеле ұзатылатын қызға арнайы дайындалып, үйлену сияқты маңызды рәсімдерде киілген. Ол биік, конус тәрізді пішінде болып, көбінесе барқыт, жібек сияқты қымбат маталардан тігілген. Сәукеле алтын-күміс әшекейлермен, маржан, моншақтармен безендірілген. Оның артқы жағына ұзын желек тағылып, иық пен арқаны жауып тұрған. Сәукеле тек әшекей үшін емес, қыздың әлеуметтік мәртебесін көрсететін бас киім болған.
Әйелдердің кең тараған бас киімдерінің бірі – кимешек . Кимешек көбінесе тұрмысқа шыққан әйелдердің бас киімі ретінде белгілі. Ол матадан дайындалып, әйел адамның басын, мойнын және кейде иық бөлігін жауып тұратын пішімде тігілген. Кимешек кию дәстүрі әйел адамның отбасылық мәртебесін білдіретін маңызды белгі ретінде қарастырылған.
Әйелдер арасында кең қолданылған бас киімдердің қатарында жаулық та бар. Жаулық көбінесе матадан жасалып, бас пен шашты жабу үшін пайдаланылған. Оның байлау тәсілі мен пішімі әр өңірде түрліше болуы мүмкін. Жаулық әйелдердің күнделікті тұрмысында да, кейбір салттық жағдайларда да қолданылған.
Әйелдердің бас киімдерінде сәндік элементтер де жиі кездескен. Кейбір бас киімдердің жиектері кестемен безендіріліп, моншақ, маржан немесе күміс әшекейлермен толықтырылған. Мұндай сәндік элементтер әйелдердің киіміне көркемдік сипат беріп, дәстүрлі қолөнер мәдениетінің дамығандығын көрсеткен.
Сонымен қатар әйелдердің бас киімдері аймақтық ерекшеліктерге байланысты әртүрлі болуы мүмкін. Әр өңірде бас киімнің пішімі, сәндік элементтері және қолданылатын материалдары белгілі бір дәстүрлерге сәйкес өзгеріп отырған. Осылайша қазақ әйелдерінің бас киімдері тек киім элементі ғана емес, халықтың дәстүрлі мәдениеті мен әлеуметтік құрылымын көрсететін маңызды белгі ретінде қалыптасқан.
Әйелдер сырт киімі. Қазақ әйелдерінің дәстүрлі киім кешенінде негізгі киімдер де маңызды орын алған. Әйел киімдері көшпелі тұрмысқа бейімделіп тігілгенімен, олардың сыртқы көрінісінде сәндік элементтер көбірек қолданылған. Бұл ерекшелік әйел киімдерінің жалпы көркемдік сипатына сәйкес қалыптасқан.
Қазақ әйелдерінің кең тараған киімдерінің бірі – көйлек . Көйлек көбінесе жеңіл матадан тігіліп, ұзын әрі кең пішімде болған. Оның жеңі мен етегі қозғалысқа ыңғайлы етіп жасалған. Кей жағдайда көйлек кестемен, өрнекпен немесе түрлі сәндік тігістермен безендірілген.
Әйелдер арасында кең қолданылған киімдердің бірі – қамзол . Қамзол әдетте көйлектің сыртынан киілген. Ол көбіне жеңсіз немесе жеңі қысқа болып келіп, денеге біршама қонымды тігілген. Қамзолдың өңірі, жағасы мен жиектері кестемен, зермен немесе басқа сәндік элементтермен әшекейленген.
Тұрмысқа шыққан әйел киімі.
Сурет «Қазақтың ұлттық киімдері және қолөнері тарихы» (2011) еңбегінен алынып, ЖИ арқылы боялып өңделді
Сонымен қатар әйелдер белдемше сияқты киім түрлерін де пайдаланған. Белдемше көбінесе кең пішімде тігіліп, қозғалысқа кедергі келтірмейтіндей жасалған. Оның беті кейде кестемен немесе түрлі өрнектермен безендірілген.
Қазақ әйелдерінің киімдері материал таңдауы мен жасалу тәсілі жағынан дәстүрлі қолөнермен тығыз байланысты болған. Киім тігуде түрлі маталармен қатар табиғи материалдар да қолданылып, сәндік элементтер арқылы көркемдік мән берілген.
Әйелдердің киімдері қазақ халқының дәстүрлі киім мәдениетінің маңызды бөлігі болып саналады. Олар тұрмыстық қызметімен қатар халықтың эстетикалық талғамын және қолөнер дәстүрін де көрсетеді.
Қазақ әйелдерінің кең тараған аяқ киімдерінің бірі – мәсі . Мәсі жұмсақ былғарыдан дайындалған жеңіл аяқ киім болып табылады. Оның табаны жұқа болып келіп, аяққа ыңғайлы әрі жұмсақ болған. Мәсі көбінесе үй ішінде немесе жеңіл жүріс кезінде пайдаланылған. Кей жағдайда мәсінің сыртынан кебіс киілген.
Әйелдер арасында кең қолданылған аяқ киімдердің бірі – кебіс . Кебіс әдетте қаттылау материалдан дайындалып, мәсінің сыртынан киілетін аяқ киім ретінде белгілі. Оның табаны қалыңдау болып келіп, сыртта жүруге қолайлы болған. Кебіс көбінесе былғарыдан жасалып, кейде сәндік элементтермен безендірілген.
Сурет «Қазақтың ұлттық киімдері және қолөнері тарихы» (2011) еңбегінен алынып, ЖИ арқылы боялып өңделді
Сонымен қатар әйелдердің етік тері де болған. Әйел етіктері көбінесе былғарыдан дайындалып, кейде өрнек немесе кесте арқылы сәнделген. Мұндай етіктер көбінесе мерекелік немесе салтанатты жағдайда киілген. Әйел аяқ киімдерінің кейбір түрлері нәзік пішімімен және сәндік ерекшеліктерімен ерекшеленген.
Қазақ әйелдерінің аяқ киімдері материал таңдауы мен жасалу тәсілі жағынан дәстүрлі қолөнермен тығыз байланысты болған. Былғары өңдеу, аяқ киім тігу және сәндік өрнек қолдану сияқты әдістер шеберлердің тәжірибесіне негізделген.
Осылайша әйелдердің аяқ киімдері қазақ халқының дәстүрлі киім мәдениетінің маңызды бөлігі болып саналады. Олар тұрмыстық қызметімен қатар халықтың эстетикалық талғамын және қолөнер дәстүрін де көрсетеді.
Өңірлік киім түрлері мен ерекшеліктері. Қазақтың дәстүрлі киім мәдениеті бүкіл дала кеңістігіне ортақ болғанымен, оның нақты түрлері әр өңірде өзіндік сипатта қалыптасқан. Айырмашылық тек қандай киімнің таралуынан ғана емес, оның пішімі, әшекейі, атауы және жасалу тәсілінен де байқалады. «Қазақтың ұлттық киімдері және қолөнері тарихы» (2011) оқулығында осы өңірлік ерекшеліктер нақты мысалдармен көрсетілген.
Оңтүстік Қазақстан мен Жетісуда барқыттан немесе жұқа шұғадан тігілген кең белдемше мен шалғы түрі кездескен. Бұл киімдер бүрмеленіп, кестеленіп, кейде үлбірмен әдіптелген, ал шалғы белді екі айналдыра буылатын ерекшелігімен танылған. Орталық және Солтүстік Қазақстанда шытыр көйлек пен қарапайымдау кимешек тараған. Шытыр күміспен шекіліп әшекейленсе, кимешек бұл өңірлерде сәндік жағынан ұстамдырақ болған. Оңтүстік-Шығыс өңірінде жарма көйлек белгілі болған, оның басты ерекшелігі – тіліктер бойымен металл белгілердің тігілуі. Батыс Қазақстанда орама кимешек кең тараған, ол ең көне түрлердің бірі ретінде сипатталады. Бұл өңірде әшекейлі көйлек пен қамзол да қолданылып, көйлекке тұмарша, қамзолға күміс пен маржан тағылған.
Кимешек үлгілерінің өзі өңірге қарай қатты өзгеріп отырған. Жамбыл мен Шымкент (бүгінгі ОҚО) облыстарында тұтас пішілген кимешек үлгісі кездескен. Омбы мен Атбасардағы қоңыраттарда осының өзіндік нұсқасы қалыптасып, қоңырат кимешегінің төбесі тігілмеген, алдыңғы жағына тікбұрышты қосымша мата бекітілген. Қызылорда өңірінде қос қабатталған кимешек нұсқасы тараған, оның екі бөлігі алдыңғы және артқы жағын жабуға арналған. Солтүстік және Орталық Қазақстанда кимешектің беті трапеция не үшбұрышқа жақын болып, артқы бөлігі ромбы тәрізді ұзын келген. Сырдарияның төменгі бөлігіндегі ыстық руында бүрмелі кимешек қолданылған, оның жоғарғы бөлігі бүрмеленіп, ұшы байланған. Оңтүстік Қазақстанда кимешек тұтас матадан диагональ бойынша пішіліп, оған үшбұрышты ойық пен маңдайлық тігілген.
«Қазақтың ұлттық киімдері және қолөнері тарихы» (2011) еңбегіндегі тақия суреттері. ЖИ арқылы боялып өңделді
Әшекейлеу тәсілінде де айқын айырмашылық бар. Жетісуда сәнді, әшекейлі кимешек басым болып, оған түрлі-түсті жолақ, моншақ, маржан және күміс тағылған. Найманның қызай руында кимешек күрделі кестемен безендірілген, бірақ қосымша мата қолданылмаған. Оңтүстік Қазақстан мен Маңғыстауда кимешекке ашық түсті мата, таспа, шашақ және күміс кең қолданылған. Орал мен Торғайда кимешек орнына үшбұрышты астыңғы бас киім пайдаланылған.
Ерлер бас киімінде де өңірлік айырмашылықтар сақталған. Шығыс Қазақстанда тақия міндетті астыңғы бас киім болған, ол төрт қималы, аузы кең етіп тігілген. Батыс Қазақстанда ерлер бас киіміне қатысты жалбай, жәлбағай атаулары қолданылса, Арал маңы мен Сыр бойында далбай атауы белгілі болған. Ал түлкі тымақ барлық өңірде тарағанымен, көбіне малшылар арасында көбірек қолданылған. Сонымен қатар кейбір тақиялар Қазан, Бұқара, Ташкент қалаларынан әкелінген.
Осы деректер қазақ киімінің бір ғана үлгімен шектелмегенін көрсетеді. Керісінше, әр өңірде сол киімнің өзіне тән нұсқасы қалыптасып, пішімі, әшекейі мен атауы жергілікті дәстүрге сай өзгеріп отырған.
Ұлттық киімдердегі қолөнер дәстүрі. Қазақ халқының дәстүрлі киім мәдениеті халықтық қолөнермен тығыз байланысты қалыптасқан. Киім дайындау тек тұрмыстық қажеттілікті өтеумен шектелмей, халықтың шеберлік дәстүрін, эстетикалық талғамын және материалды өңдеу тәжірибесін көрсеткен маңызды сала болды. Киім жасау барысында табиғи материалдарды өңдеу, оларды тұрмысқа бейімдеу және сәндік элементтермен толықтыру сияқты тәсілдер кеңінен қолданылған.
Ұлттық киімдер негізінен табиғи материалдардан дайындалған. Қой жүні, аң терісі, былғары және түрлі маталар кең пайдаланылған. Жүн мен киіз жылуды жақсы сақтаған, ал былғары бұйымдар төзімділігімен ерекшеленген. Бұл материалдар киімнің практикалық әрі ұзақ уақыт пайдалануға қолайлы болуын қамтамасыз еткен.
Киім тігуде кестелеу мен сәндік өрнектер маңызды орын алған. Жаға, жең, өңір және етек бөліктері түрлі ою-өрнекпен безендіріліп, киімге көркемдік сипат берген. Қолөнер шеберлері киімнің әсемдігімен қатар оның беріктігіне де мән берген. Осылайша қазақтың дәстүрлі киімдері халықтың қолөнер мәдениетінің дамығандығын көрсететін маңызды мұра ретінде қалыптасқан.
Осылайша қазақтың дәстүрлі әйел киімдері құрылымы, пішімі, атауы және әшекейленуі жағынан күрделі әрі көпқабатты жүйе ретінде көрінеді. Мақалада келтірілген деректер негізінен «Қазақтың ұлттық киімдері және қолөнері тарихы» (2011) еңбегіне сүйеніп берілді. Бұл еңбек өңірлік ерекшеліктерді жүйелі түрде сипаттайтын маңызды дереккөздердің бірі болып табылады. Сонымен қатар дәстүрлі киімдерге қатысты басқа да зерттеулер мен көзқарастар бар екенін ескерген жөн, сондықтан ұсынылған мәліметтер қазақ киім мәдениетін түсіндірудегі нұсқалардың бірі ретінде қарастырылады.
Назар аударыңыз: Бұл мақала авторлық құқықпен қорғалған. Мәтіннің толық нұсқасын көшіру, тарату немесе басқа басылымдарға жариялағанда авторы көрсетіп, Аikyn.kz сайтына белсенді гиперсілтеме беру міндетті . Мақаланың жекелеген бөліктерін пайдаланғанда да осы талап сақталуы тиіс.
